Τα παλιά αρχοντικά είναι οι κατοικίες των ευγενών αρχόντων που κατά καιρούς πέρασαν από το νησί. Εντοπίζονται κυρίως στο χώρο του Κάστρου της Χώρας, εκεί που ήταν, άλλωστε, το κεντρικό σημείο του νησιού για πολλά χρόνια.
Τα σημαντικότερα αρχοντικά του κάστρου στολίζονται ιδιαίτερα με τα γλυπτά και τα οικόσημα των δημιουργών τους. Αρκετά από αυτά κρύβουν μέσα τους σημαντικές στιγμές από την Ιστορία της Νάξου και συχνά ξυπνούν μνήμες - ευχάριστες ή δυσάρεστες - στους κατοίκους του νησιού. Ενδεικτικά, αναφέρονται τα παρακάτω:
Αρχοντικό της Δόμνας Σομμαρίπα
Είναι ένα από τα πιο καλά διατηρημένα αρχοντικά. Στην είσοδό του βρίσκεται μια μαρμάρινη σκάλα. Η σάλα - το κυριότερο δωμάτιο - είναι μεγάλη, μακρόστενη και στολισμένη με ψηλό ταβάνι, πάτωμα από μαρμάρινες πλάκες και υπέροχα παλιά βενετσιάνικα έπιπλα και κάδρα. Η θέα από τον εξώστη της προς τη Γκρότα και τα Παλάτια είναι υπέροχη. Οι υπόλοιπες αίθουσες είναι ανάλογα στολισμένες, με μεγάλα κάδρα και παλιές φωτογραφίες που ταξιδεύουν τον επισκέπτη στο παρελθόν.
Αρχοντικό Γκρεκ - Δελλαρόκκα
Η κύρια είσοδός του στολίζεται από το μεγαλόπρεπο οικόσημο του Ν. Φραγκόπουλου – ένας αετός – με την επιγραφή “SUSTINE ET ABSTINE”, δηλ. «υπομένειν και επιμένειν». Πρόκειται για το αρχοντικό του πρόξενου της Αγγλίας Ν. Φραγκόπουλου και είναι ένα από τα ωραιότερα αρχοντικά του κάστρου. Η σάλα του είναι πολύ μεγάλη, υπάρχουν τραπεζαρίες και άλλα δωμάτια, στολισμένα με παλιά έπιπλα και με θέα προς τη θάλασσα.
Το αρχοντικό διατηρείται θαυμάσια χάρη στη φροντίδα της πρώην οικοδέσποινάς του, κας Γκρεκ. Η διακόσμησή του με τα παλιά βενετσιάνικα έπιπλα, τις πυρογραφίες και τα υπέροχα κεντήματα της κας Γκρεκ δημιουργούν ατμόσφαιρα αρχοντική και μεγαλειώδη. Χρυσοί βενετσιάνικοι καθρέφτες σε διάφορα μεγέθη, μαρμάρινα ταβολίνα, ψηλές ανθοστήλες στις γωνίες και παλιά κάδρα με υπέροχα τοπία στους τοίχους, στολίζουν όλες τις αίθουσες του αρχοντικού.
Τη μεγαλοπρέπεια συμπληρώνει ο έγχρωμος θυρεός του αγγλικού προξενείου που στολίζει το βορειοανατολικό τοίχο και παριστά το στέμμα της Αγγλίας. Κάτω από την ασπίδα του θυρεού υπάρχουν δύο επιγραφές. Η πρώτη, γραμμένη στα γαλλικά, αναφέρει: «ο Θεός και το δίκαιόν μου, ερρέτω ο κακά βουλόμενος...». Η δεύτερη είναι στα λατινικά και μεταφράζεται ως «Της Βικτώριας, βασιλίσσης της Μεγάλης Βρετανίας, Σκωτίας και Ιρλανδίας, πιστός υπερασπιστής...». Σήμερα, το αρχοντικό ανήκει στο Ν. Δελλαρόκκα, ο οποίος φροντίζει να το διατηρεί με βάση τη παλαιά του μορφή.
Οικία Αγγέλας Δελλαρόκκα - Αρχοντικό και Προξενείο των Ντε Λαστίκ
Πρόκειται για το παλιό αρχοντικό των Προξένων της Γαλλίας, Ντε Λαστίκ και σημερινή οικία της Αγγέλας Δελλαρόκκα. Το υπέρθυρο της εισόδου του κοσμεί το οικόσημο των Μπαρότση – Ντε Λαστίκ. Πληροφορίες για τους Ντε Λαστίκ υπάρχουν μέσα σε ανέκδοτη αναφορά που έκαναν οι δημογέροντες της Νάξου στη «γραμματεία των εξωτερικών», λόγω των αυθαιρεσιών του Ιωάννη Λαστίκ, «διευθυντή» του Νομού Κυκλάδων. Ο τελευταίος, ακολουθώντας την τακτική των προγόνων του, διατήρησε τη «βεντέτα» εναντίον των Ναξιωτών που μόλις είχαν απελευθερωθεί, κάνοντας κάθε είδους αυθαιρεσία. Οι ενέργειές του προκάλεσαν τους ντόπιους που προσπαθούσαν τότε να οργανώσουν την μετεπαναστατική Νάξο. Ακόμα και σήμερα, το αρχοντικό αυτό αποτελεί για τους ντόπιους σύμβολο δεσποτισμού και καταπίεσης των φράγκων φεουδαρχών.
Οικία του Μιχαήλ Μαραγκού - Παλιό Αρχοντικό των Λορεντάνο
Το οικόσημο των Λορεντάνο (ένας ρόμβος χωρισμένος με γραμμή στη μέση, έχοντας 6 μαργαρίτες, τρεις πάνω και τρεις κάτω, δύο πουλιά από κάτω και τη χρονολογία 1696), κοσμεί το υπέρθυρο της εισόδου του αρχοντικού. Το κτίριο έχει αναπαλαιωθεί πρόσφατα από τον ιδιοκτήτη του Μιχ. Μαραγκό, ο οποίος είναι ο κύριος και του Πύργου Μπελόνια στο Γαλανάδο. Με τη σημερινή του μορφή, αποτελεί πρότυπο για την αναπαλαίωση και των άλλων εγκαταλελειμμένων αρχοντικών του κάστρου.
Το κτίριο αυτό υπήρξε το πιο παλιό αρχοντικό της οικογένειας Λουκρέτσιας Λορεντάνο. Η κρεβατοκάμαρα του, μικρή και στολισμένη, θυμίζει τη μεσαιωνική τραγωδία που συνέβη εδώ. Ο δούκας Φραντζέσκο ΙΙΙ σκότωσε αποτρόπαια τη γυναίκα του σε αυτό το δωμάτιο και, αφού καθαιρέθηκε από το θρόνο, ορίστηκε ως διάδοχος ο 11χρονος γιος του. Τότε, ο δούκας επιχείρησε να δολοφονήσει και αυτόν, όμως ο μικρός διάδοχος γλίτωσε από τύχη το θάνατο. Σήμερα, η τραγωδία έχει σχεδόν ξεχαστεί, όμως το γεγονός υπενθυμίζουν οι μαρμάρινες μαργαρίτες και τα δύο πουλιά που λέγεται ότι πέτρωσαν εκεί, μετά το φονικό.
Οικία Δομινίκης Μερτρούδ - «Το Παλάτι του Κορονέλλι»
Το οικόσημο των Κορονέλλι ή Σομαρίπα είναι σκαλισμένο σε ένα μάρμαρο του ανατολικού παραθύρου του αρχοντικού και εικάζεται ότι ήταν το παλάτι του Κορονέλλι, γιου του Κορονέλλι και της Ζαμπέτας Μάρκου Σομαρίπα. Εδώ στεγαζόταν κάποτε το Ολλανδικό Προξενείο και μάλιστα, λέγεται ότι το οικόσημό του στόλιζε το υπέρθυρο της εισόδου. Τους Κορονέλλι διαδέχθηκε στο αξίωμα του γάλλου προξένου ο Χρύσανθος Ραϊμόνδος, όταν παντρεύτηκε την κόρη του δολοφονημένου Κορονέλλι.
Ο όμορφος κήπος ξυπνάει τις αναμνήσεις από την αγάπη των δύο νέων. Σήμερα, μένει μόνο η μαρμάρινη πλάκα του τάφου του Ραϊμόνδου στο δάπεδο της Καθολικής Μητρόπολης, χαραγμένη με το οικόσημό του και ενωμένη με τα οικόσημα των Ντε Λαστίκ και Λορεντάνο (με τους οποίους μάλλον συγγένεψε) να θυμίζει τον ένδοξο και αριστοκρατικό οίκο που δημιούργησε κάποτε εδώ.