Τοποθεσία: στη Χώρα
Περιγραφή: η Καστροπολιτεία της Νάξου ιδρύθηκε το 1207 από το Μάρκο Σανούδο (για το λόγο αυτό το κτίσμα ονομάζεται και ως «Κάστρο του Σανούδου»), όταν ο ενετός διπλωμάτης και στρατιωτικός κατέλαβε 17 νησιά του Αιγαίου και σχημάτισε το Δουκάτο του Αιγαίου, με έδρα τη Νάξο. Το κάστρο χτίστηκε πάνω από στα ερείπια της αρχαίας Ακρόπολης της Νάξου, αφού πρώτα ο Σανούδος κατέλαβε το βυζαντινό Κάστρο τ’ Απαλίρου. Περιμετρικά του κάστρου χτίστηκαν δώδεκα μεγάλοι πύργοι, εκ των οποίων σήμερα σώζεται μόνο ένας (ο κυκλικός πύργος των Κρίσπι που μετονομάστηκε σε πύργο του Γλέζου).
Το κάστρο έχει πρόσβαση από τρεις πύλες με πιο σημαντική την περίφημη Τρανή Πόρτα που βρίσκεται στη βόρεια πλευρά. Από εκεί έμπαιναν τα επίσημα πρόσωπα και σήμερα σώζεται η παλιά ξύλινη πόρτα. Υπάρχει και άλλη, νοτιοδυτική είσοδος, το «Παραπόρτι», η δεύτερη σε σημασία πύλη του κάστρου που βγάζει στο Νιο Χωριό, όπου κατοικούσαν κάποτε οι φτωχοί χωρικοί.
Σύμφωνα με την παράδοση, όταν ο Μάρκος Σανούδος έφτιαξε το Δουκάτο του, χώρισε το νησί σε φέουδα και το μοίρασε στους αξιωματούχους του, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης. Ορισμένοι από αυτούς κατασκεύασαν πύργους στις ομορφότερες και πιο εύφορες περιοχές της εξοχής, ενώ κάποιοι άλλοι έχτισαν αρχοντικά γύρω από το παλάτι του Σανούδου. Τα σπίτια του κάστρου χρονολογούνται στο 14ο και 15ο αι. και τα περισσότερα έχουν οικόσημα καθολικών ευγενών.
Περιμετρικά του κάστρου, οι Έλληνες έχτισαν τους δύο συνοικισμούς τους: το Μπούργο στη δυτική πλαγιά του λόφου (όπου ήταν εγκατεστημένοι οι ευπορότεροι από τους ναξιώτες ορθοδόξους) και το Νιο Χωριό γύρω από την Αγ. Κυριακή (όπου εγκαταστάθηκαν οι φτωχοί χωρικοί). Με αυτόν τον τρόπο διαμορφώθηκε η σημερινή μορφή της Χώρας που στην εποχή της ενετοκρατίας, αποτελούταν από τρεις περιοχές: το κοινό του κάστρου, όπου κατοικούσαν οι καθολικοί, και τα κοινά του Μπούργου και Νεοχωρίου, όπου κατοικούσαν οι Έλληνες.
Ωστόσο, το κάστρο δεν ήταν μόνο τόπος κατοικίας, αλλά - ταυτόχρονα - εκπαιδευτικό, διοικητικό, κοινωνικό και θρησκευτικό κέντρο των Ενετών. Στην Τρανή Πόρτα υπάρχει μια κάθετη εγχάραξη, η οποία αποτελούσε πήχη κατά την ενετοκρατία, όπου οι περιφερόμενοι έμποροι μετρούσαν τα υφάσματα που έφερναν για τις αρχόντισσες. Σήμερα, στα σοκάκια του κάστρου υπάρχουν κάθε είδους καταστήματα, καφενεδάκια και εστιατόρια. (photo:
Γενικά, όλο το κάστρο ταξιδεύει τον επισκέπτη στο παρελθόν και αποτελεί βασικό και αναπόσπαστο κομμάτι της Ιστορίας του νησιού. Ειδικότερα, όποιος εισέρχεται στο Κάστρο της Χώρας δε θα πρέπει να παραλείψει να επισκεφτεί και να θαυμάσει:
- Την πρώην Εμπορική σχολή που ίδρυσαν οι Ιησουίτες και σήμερα στεγάζει το Αρχαιολογικό Μουσείο Νάξου.
- Την Καπέλα Καζάτζα, κτίσμα του 14ου αιώνα που, σύμφωνα με την παράδοση, υπήρξε το δούκικο παρεκκλήσι του Μάρκου Σανούδου.
- Τη Μονή και Σχολή Ουρσουλινών που σήμερα στεγάζει διάφορες πολιτιστικές εκδηλώσεις.
- Τον Πύργο των Κρίσπι - Γλέζου, το μοναδικό από τους δώδεκα πύργους που έχτισε ο Μάρκος Σανούδος και αποτελούσαν προμαχώνες του κάστρου, ο οποίος σώζεται μέχρι σήμερα.
- Τον Πύργο Della Rocca Barozzi, που έχει μετατραπεί σε ένα - μοναδικό στο είδος του - ενετικό και λαογραφικό μουσείο.
- Τη Μητρόπολη των Ρωμαιοκαθολικών που βρίσκεται στο κέντρο της πλατείας του κάστρου και είναι κτίσμα της μεσαιωνικής εποχής.
- Την Αρχιεπισκοπική Καγκελαρία, το «δούκικο παλάτι», που σήμερα χρησιμοποιείται ως κατοικία από τον καθολικό επίσκοπο, όταν επισκέπτεται τη Νάξο.
- Το Μητροπολιτικό Ναό των Ορθοδόξων που κτίστηκε το 1780 και σε αυτόν υπάρχουν παλιές εικόνες των χρόνων της τουρκοκρατίας.
- Την Παναγία τη Θεοσκέπαστη που είναι μία μικρή ορθόδοξη εκκλησία μέσα στην «καρδιά» του ενετικού κάστρου.
- Τον Αγ. Αντώνιο της Πάντοβα (ή Μοναστήρι των Καπουκινών Μοναχών) που σήμερα χρησιμοποιείται ως ξενώνας καθολικών παιδιών.